گامبوزيا مهمانی که منقرض می شود ؟
ساعت ۳:٢٥ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٦/٧/٢٠  

با درود

گامبوزيا ، مهماني که منقرض مي شود

گامبوزيا يا Gambusia نام يکي از جنسهاي ماهيان آب شيرين است که در راسته کپور ماهيان دندان دار و خانواده Poeciliidae رده بندي مي شود . از لحاظ وازه شناسي ، کلمه گامبوزيا از واژه کوبايي Gambusino گرفته شده که به معني " هيچ " ( Nothing ) يا چيز بي ارزش است . 

اين ماهي که با ساده انگاري ناشي از غرور " انسان بخرد " ، بي ارزش خوانده مي شد و به چشم   نمي آمد ؛ در زمانهاي خاص جان انسان را از مرگ نجات داده است . فيزيولوژي تغذيه اي اين ماهي و دهان فوقاني آن باعث گشته که بتواند از حشرات و به ويژه لارو آنها تغذيه کند . همين ماهي گامبوزيا جهت مبارزه با پشه مالاريا به ايران نيز منتقل شد و هم اکنون به عنوان گونه اي غير بومي در بيشتر  بوم سازگانهاي آبي کشورمان زيست کرده و رقيب غذايي بسياري از گونه هاي بومي مي باشد .

در اين نوشته قصد ندارم که به شرح ويژگيهاي زيستي يا شرايط نگهداري اين ماهي در آبزي دان بپردازم و حتي قصد ندارم که بگويم هنوز به درستي نمي دانيم که آيا گونه اي که در ايران وجود دارد G.affinis است يا G.holbrooki ، و اينکه آيا اصولا اين دو گونه دو گونه جدا    از همند يا يکي زير گونه ديگري است ؟ بلکه مي خواهم در مورد خطر نابودي گامبوزيا ها در جهان سخن بگويم .

جالب است بدانيم که هم اکنون دست کم ۴۳ گونه در جنس گامبوزيا دسته بندي مي شوند و از لحاظ تعداد گونه ، اين جنس ، جنس پر گونه اي است . گامبوزا ها معمولا به عنوان ماهيان هرز در نقاط مختلف جهان شناخته مي شوند . رقابت غذايي و حتي تناسلي با گونه هاي بومي در بسياري نقاط جهان باعث نابودي و تحت فشار قرار گرفتن ماهيان آندميک يک منطقه مي شود . از سوي ديگر گامبوزيا ها در خوردن تخم ساير ماهيان نيز حريص بوده و با اين عمل ممکن است نسل آنها را به خطر بيندازند . سادگي شکل و رنگين نبودن آنها باعث شده که حتي با توجه به شباهت بسيار اين ماهيان با ماهي گوپي ، نتوان از آنها به عنوان ماهيان آبزي داني سود جست . ماهيي که زماني به عنوان عامل محدود کننده بيماريهاي ناشي از  پشه ها شناخته مي شد ، پس از مدتي آفت مزارع پرورش ماهي و زيستگاه هاي طبيعي ناميده شد اما واقعيت چيست ؟

واقعيت اين است که ماهيان جنس گامبوزيا که برخي از آنها پشه ماهي يا ماهي پشه خوار نيز ناميده مي شوند ، داراي مرز ها و عوامل محدود کننده اکولوژيک خود بودند و اگر به پراکنش اين ماهي در صد و پنجاه سال گذشته نظر کنيم متوجه مي شويم که بالاخره جاهايي در اين کره آبي قابل تصور بود که گامبوزيا در آنجا سکني نداشته باشد . اگر بخواهم بي پرده سخن بگويم ، حقيقت اين است که ما باعث معرفي و گسترش عمدي اين ماهي در پيکره هاي آبي جهان شديم . اينکه به راستي کدام يک بر کدام برتری دارد ؛ اينکه انسانها از مالاريا بميرند يا اينکه برخي گونه هاي بومي در اثر تهاجم گامبوزيا دچار تنگناي ژنتيکي شوند بحثي است که جاي آن در اين نوشته کوتاه نيست اما روي ديگر سکه _ که متاسفانه روي سوم سکه است _ در اين است که همين ماهيان کوچک که زماني به ياري انساني که در منجلاب بيماريها و آلودن محيط زيست با سمومي همچون د.د.ت دست و پا ميزد شتافتند و بعدها با بي وفايي اين موجود دو پا مواجه شدند و لقب نا خوشايند " ماهي هرز " و " ماهي آفت ، Pest  " به آنها اعطا شد ، اکنون با خطر انقراض دست و پنجه نرم مي کنند . با ور نمي کنيد ؟ پس ادامه مطلب را بخوانيد :

از ۴۳ گونه گامبوزيايي که اکنون مي شناسيم و بر اساس تحقيقاتي که صورت گرفته ، هفت گونه از گامبوزيا ها در ليست سرخ IUCN در گروه ماهيان " آسيب پذير ، Vunarable " دسته بندي شده اند .

همچنين اطلاعاتمان در مورد دو گونه از گامبوزيا ها محدود است اما تصور مي شود که آنها نيز در گروه آسيب پذير طبقه بندي شوند .

يک گونه از گامبوزيا ها در گروه ماهياني که خطر نابودی آنها را تهديد مي کند اما هنوز ميزان اين خطر جدي نشده و مي توان با اقدامات حفاظتي از نابودي آنها جلوگيري نمود ، دسته بندي شده است .

يک گونه از اين ماهيان نيز با نام گامبوزياي دهان گشاد با نام علمي Gambusia eurystoma در گروه ماهيان شديدا در خطر نابودي (Critically Endangered ) دسته بندي شده است . 

و بدبختانه دو گونه از ماهيان اين جنس با نامهاي Gambusia georgei و Gambusia amistadensis  در گروه ماهيان " منقرض شده ، Extinct " جاي گرفته اند و وقتي به پايگاه اينترنتي IUCN  سري بزنيد و معني اصطلاح " منقرض شده " را جستجو کنيد ، با اين تعريف مواجه مي شويد : يک واحد طبقه بندي از حيوانات را زماني منقرض شده مي نامند که هيچ ترديد مستندي مبني بر اينکه آخرين فرد از آن گروه جان سپرده است ، باقي نمانده باشد .

           گمان مي کنم شرط مهمان نوازي اين نبود که مهمان را منقرض کنيم !

  

     Gambusia amistadensis  یکی از گامبوزیاهایی که منقرض شده است .


کلمات کلیدی: