مواد نيتروژن دار در آبزی دان
ساعت ٧:۱٦ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٦/۸/٢٧  

با درود

مواد زايد  نيتروژن دار آبزي دان ؛ بيماريها و چاره ها

 

به طور خلاصه آمونياک را مي توان اصلي ترين ماده زائد محلول ايجاد شده توسط ماهي ها و بي مهرگان دانست . آمونياک توسط ماهي ها توسط ادرار و همچنين از طريق آبشش ها دفع مي گردد . يکي ديگر از راه هاي ايجاد اين ماده در مخزن ، تجزيه و فساد غذاهاي اضافي باقي مانده و مواد گياهي موجود در آکوآريوم است .

 

به سه شيوه ميزان آمونياک آب را محاسبه مي کنند :

۱ _ آمونياک کل يا Total ammonia ؛ و هنگامي که آمونياک در آب حل شود به دو شکل قابل تصور است ؛

۲ _  آمونياک يونيزه ( Ionized ammonia ) که معمولا غير سمي محسوب مي شود مگر در غلظتهاي بسيار بالا .

۳ _ آمونياک غير يونيزه (ammonia   Nonionized ) که خطرناک ترين شکل آمونياک است و مي تواند به سادگي به جريان خون ، مغز ، اندامها و بافتها نفوذ کند و صدمات جبران ناپذير و مرگ آوري را به بار بياورد .

 

در دما و p.H بالا مقدار بيشتري از آمونياک به صورت غير يونيزه ( يعني شکل سمي ) تبديل مي شود .

در آبزي دانهايي که آب آنها کهنه است به علت وجود باکتريهاي نيتروزوموناس ( Nitrosomonas ) که در بستر و برخي سيستمهاي پالايش آب ( فيلتر ها ) وجود دارند ، آمونياک به ماده اي کمتر سمي يعني نيتريت تبديل مي شود . اما در مخازني که به تازگي راه اندازي شده اند به علت وجود نداشتن چنين باکتريهايي معمولا غلظت آمونياک آنقدر بالا مي رود که باعث مرگ ماهيان خواهد شد که به آن نشانگان يا سندرم مخزن جديد يا New tank syndrome گفته مي شود و نظريه هاي " چرخه بدون ماهي " که مطرح مي شود جهت جلوگيري از همين رخداد است .

اما بسيار رخ مي دهد که در آکوآريومهاي با آب کهنه و مخازني که مدت قابل توجهي از برپايي ( Set up )  آنها مي گذرد ، مسمويت ماهيان با مواد نيتروژن دار بروز مي کند . علت اصلي اين امر را مي توان در غذا دهي بي رويه ( Overfeeding ) و باقي ماندن جسد ماهيان و ساير آبزيان مرده در آکوآريوم و تجزيه آنها است .

يک علت ديگر براي مسموميت ماهي ها در اثر مواد ازت دار ، افزايش ناگهاني تعداد ماهيان مخزن يا Overstocking است . به عنوان مثال اگر تعداد ماهيان خود را از يک ماهي به دو ماهي افزايش دهيد ، دست کم ميزان توليد آمونياک در مخزن را دو برابر کرده ايد . و چون تکثير و تاثير باکتري ها بر آمونياک زمان بر است ، ميزان آمونياک سمي به طور ناگهاني در استخر افزايش مي يابد .

اضافه نمودن دارو ها و آنتي بيوتيک ها نيز مي تواند با نابود کردن باکتري ها از تبديل آمونياک به نيتريت جلوگيري کند . معمولا ميزان پيشنهادي آمونياک براي بيشتر ماهي ها ۰۲/۰ ميليگرم در ليتر يا PPM است .

هر چند که نيتريت نسبت به آمونياک کمتر سمي است اما خود نيتريت هم بسيار خطرناک است زيرا مي تواند با هموگلوبين خون ترکيب شده و باعث شود که گلبولهاي قرمز ديگر نتوانند اکسيژن حمل کنند . همين باعث کدر شدن و قهوه اي شدن گلبولهاي قرمز خوش رنگ شده که اين تغيير رنگ شايد بيش از همه در آبششها به چشم آيد . ماهي که بدين طريق مسموم شود داراي آبششهاي کدر بوده و به جاي اينکه رنگ گلبرگهاي آبششي آن قرمز خوني و شفاف باشد ، قهوه اي مي شود . در همين زمان است که بيشتر ماهي ها براي تنفس مضاعف به سطح آب آمده و سعي مي کنند حبابها را ببلعند . برخي ماهي ها هم مانند ماهي " تايگر " در حالتي سروته شنا مي کنند و سپس بي تعادلي و مرگ در پي اين مسموميت رخ خواهد داد . ميزان نيتريت بي خطر در آب مخزن تا حد ۲/۰ميلي گرم در ليتر پيشنهاد مي شود و مقادير بالاي ۵/۰ ميلي گرم در ليتر به سرعت مسموم کننده خواهند شد .

نيتريت هم به نوبه خود توسط نيتروباکترها به نيترات تبديل مي شود که نسبتا غير سمي است .

                  چرخه ازت در آبزی دان

 

مسموميت ها ، بيماري ها

در مورد مسموميتهاي ناشي از مواد زائد ازته ، مي توان بسيار سخن گفت اما دو مورد از مهم ترين اين ناخوشي ها عبارتند از :

۱ _ بيماري نکروز آبششي :

به طور ساده و خلاصه ، بيماري نکروز آبششي در ماهيان تحت تاثير افزايش p.H و آمونياک در آب است که سبب مرگ ماهيان به ويژه در شرايط متراکم مي گردد . علائم اين بيماري با تورم آبشش شروع و در ادامه با دفع مواد لزج از آبشش ، کم خوني و نکروز شدن تمامي آبشش و مرگ ماهي خاتمه مي يابد . پرخوني شديد موضعي همراه با تشکيل نقاط سياه متمايل به بنفش بر روي آبشش در مراحل آغازين اين بيماري مشهود بوده که سپس با تورم و دفع مواد لزج همراه مي شود . از ديگر نشانه هاي آن مي توان به ظاهر شدن ناگهاني دانه هاي سياه با لکه هاي مرمري در تمامي بدن ، خونريزي از باله ها ، افزايش تواتر تنفس ، تغيير در نحوه شنا و قرار گرفتن به پهلو و نهايتا مرگ در شرايط پيشرفته بيماري نکروز آبششي ، اشاره نمود .

 

۲ _ بيماري خون قهوه اي :

بيماري خون قهوه اي در زماني که آب حاوي غلظت بالايي از نيتريت باشد رخ خواهد داد . اين ماده از طريق آبششها به جريان خون راه يافته و رنگ آن را شکلاتي مي کند . هموگلوبين که اکسيژن را در خون جابه جا مي کند با نيتريت به شکل مت هموگلوبين ترکيب مي شود که در اين حالت قادر به انتقال اکسيژن نمي باشد . خون قهوه اي نمي تواند مقادير کافي اکسيژن را حمل کند و ماهياني که بيماري خون قهوه اي دارند با وجود موجود بودن مقدار اکسيژن کافي در آب و کار کردن پمپهاي هوا ، خفه خواهند شد !

                             آبششها قهوه ای رنگ می شود

 

مديريت ، پيشگيري و درمان

ميزان مواد نيتروژن دار آب بايد مرتبا پايش شوند . امروزه کيتهاي زيادي براي اين عمل در دسترس است که شايد بهترين آنها محصولات ساخته شده در شرکت تترا باشد . در کنار اين عمل ، کنترل دما و پي اچ آب نيز از اهميت بسياري برخوردار است .

مديريت در غذا دهي شايد اصلي ترين بخش پيشگيري از افزايش مواد زائد نيتروژن دار آب باشد . خارج کردن به موقع غذاهاي خورده نشده و جانداران مرده مخزن ، چه ماهي و چه گياه و يا حلزونها ، از ديگر اقداماتي است که مي توان در بخش مديريت مواد نيتروزن دار مطرح نمود .

نکته ديگر شلوغ نکردن آکوآريوم است . به ياد داشته باشيد که آبزي دان باغ وحش نيست !

تعويض متناوب آب بر کاهش تمامي اشکال مواد ازت دار تاثير دارد و در مواقع بروز مسموميتها ، بديهي است که اين تعويض در بازه هاي زماني کوتاه تر و مقادير حجمي بيشتر بايد اعمال شود .

در مورد چاره اي براي افزايش ميزان نيتريت در آبزي دانهاي آب شيرين ، گاهي پيشنهاد مي شود که از نمک استفاده شود ، به ياد داشته باشيد که از نمک آکوآريوم يا دريا بايد استفاده نمود و نه نمک خوراکي ، در مورد آکوآريومها معمولا مقدار ۳۰ گرم ( دو قاشق غذا خوري ) در ۱۰ ليتر آب و در مورد حوض ها ، ۳ کيلوگرم در ۱۰۰۰ ليتر پيشنهاد مي شود .

اين راهکار معمولا چندان کارساز نيست زيرا بيشتر گياهان آبزي داني و بسياري از ماهي ها به ويژه کوريدوراسها نسبت به نمک بسيار حساس هستند .

براي درمان بيماري خون قهوه اي ، نه تنها قطع غذا دهي بسيار سودمند است بلکه استفاده از نمک نيز يکي ديگر از راهکارهاست . زيرا بخش کلريد نمک با نيتريت براي جذب از طريق آبشش ماهي رقابت مي کند .

در بيماري نکروز آبششي ، اگر ماهيان آسيب ديده در مراحل اوليه در آب تازه و پي اچ 7 نگهداري شوند بهبود مي يابند .

استفاده از فيلترهاي زيستي ( و موادي مانند سراميک ، زئوليت و ... ) امروزه اجتناب ناپذير است . فقط بايد به ياد داشت که در بهترين حالت ( از لحاظ دما و اکسيژن و فضا ) دست کم ۱۴ روز طول مي کشد تا باکتريهاي مفيد گفته شده فعال شده و به تراکم لازم برسند و اين مدت با نزول دما به ۱۰ درجه سانتي گراد به ۴ تا ۸ هفته افزايش خواهد يافت .

برخي شرکتها محصولاتي عرضه کرده اند که در درمان حالتهاي پيش آمده مفيد اند و در گروه محصولات Water treatment قرار مي گيرند . به عنوان مثال شرکت تترا محصول جديدي را با نام Ammonia detox روانه بازار کرده که کار آن از بين بردن سميت آموناک است و در چند ثانيه تاثير خود را نشان مي دهد و در عين حال براي مدتي اثر آن در مخزن باقي خواهد ماند .

                            محصول از بین برنده سمیت آمونیاک محصول شرکت تترا


کلمات کلیدی: