سیپرینیون ها ؛ ماهیان ناشناخته فلات ایران
ساعت ۱:۱٢ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٧/٧/٢٢  

سیپرینیون ها ؛ ماهیان ناشناخته فلات ایران


ماهیان موجود در فلات ایران زمین بسیار شگفت آورند ولی با این وجود دانش ما در مورد آنها بسیار ناچیز است و به بیان ساده می توان گفت در مورد ویژگی های زیستی و رفتاری بسیاری از آنها چیز زیادی نمی دانیم. یکی از جنسهای بارز این ماهیان ناشناخته ، Cyprinion یا سیپرینیون می باشد. جنس سیپرینیون در راسته کپور ماهی شکلان و در خانواده کپور ماهیان رده بندی می شود. تا کنون 9 گونه و 2 زیر گونه در این جنس به ثبت رسیده اند که از این میان دست کم 5 گونه از کشورمان گزارش شده اند. بسیاری از این ماهیان در جمعیتهای کوچک در نواحی خاص به صورت بومی زیست می کنند. به عنوان مثال زیر گونه Cyprinion acinaces hijazi بومی انشعابات فرعی دریای سرخ در محدوده حجاز در عربستان سعودی می باشد . شرایط دشوار زیستی آنها را ماهیان کم توقع و در عین حال مقاومی بار آورده است. برای مثال C.watsoni   در ایران از آبهایی با دمای 38 درجه سانتی گراد گزارش شده که این حد تحمل در نوع خود یک رکورد تحمل گرما در ماهیان محسوب می شود.
گونه های جنس سیپرینیون که از ایران گزارش شده اند عبارتند از C.kais ، C.macrostomum ، C.milesi ، C.tenuiradius ، و C.watsoni که از حوضه رودخانه کارون ، دجله ، کر ، مشکید و سرباز ، دریاچه مهارلو و همچنین حوضه های هرمز ، هامون جازموریان ، لوت ، سیستان ، مکران و خلیج فارس می باشند ؛ البته به نظر می رسد گونه های جدید و یا کشف نشده دیگری در این جنس در کشورمان وجود داشته باشد .

 
 

 


همچنین در مورد وجود زیرگونه C. microphthalmum microphthalmumدر ایران تردیدهایی وجود دارد. از میان این گونه ها ، گونه C.macrostomum دارای پراکنش فراوان تری در کشور است و تراکم آن در نواحی جنوبی ایران به ویژه در استان خوزستان چشم گیر است .
لازم به ذکر است که بسیاری از این گونه ماهیان در کشور ترکیه در گروه ماهیان در خطر انقراض قرار گرفته اند و با توجه به خشکسالی های اخیر و تخریب زیستگاه طبیعی آنها ، چندان دور از ذهن نیست که دست کم برخی نمونه های ایرانی این جنس را نیز در خطر نابودی به شمار آوریم .
به طور کلی بیشتر سیپرینیون های موجود در ایران ماهیان کوچکی هستند که نمونه های بالغ آنها تنها 10 تا 20 سانتی متر طول دارند. همین کوچکی باعث شده که ارزش اقتصادی این ماهیان کم باشد و در نتیجه معمولا اسامی عمومی خاصی برای بیشتر آنها وجود ندارد ولی در خوزستان به برخی گونه های آن مانند C.macrostomum بوتک یا لوتک گفته می شود. دهان این ماهی ها تحتانی است و در برخی گونه ها کناره های لب پایینی شاخی شده است. یک جفت سبیلک کوچک در کنار دهان آنها وجود دارد. باله پشتی آنها بزرگ بوده که تعداد شعاع های نرم آن به 16 عدد نیز می رسد و آخرین شعاع سخت باله پشتی در برخی نمونه ها ممکن است دارای دندانه باشد ؛ در عوض باله مخرجی آنها کوتاه و معمولا دارای 7 شعاع نرم است. افراد این جنس دارای دندان حلقی سه ردیفی و شبیه قاشق می باشند. این ماهیان نقره ای و درخشان همه چیز خوار بوده و از پاروپایان ، لارو حشرات ، آنتن منشعب ها ، فیتوپلانکتون ها ، جلبکهای رشته ای و سایر مواد گیاهی تغذیه می کنند. روده آنها طویل و پر پیچ و خم است. تخم ریزی این ماهیان معمولا در فصل بهار و در ماه های اردیبهشت و خرداد به وقوع می پیوندد. ایجاد دانه های مرواریدی ( tuberculation ) که معمولا بر روی سر در محدوده استخوان اشکی ( Lachrymal ) و سرپوش آبششی و گاهی حتی بر روی باله مخرجی افراد نر در فصل تولید مثل و در زمان جفتگیری ظاهر می شود شیوه شناسایی جنس نر از ماده است. باید یاد آوری نمود که هر چند این ماهیان ارزش خوراکی ندارند اما از آنجا که وجود آنها بر غنای تنوع زیستی و ذخیره ژنی گونه های بومی کشور می افزاید ، تلاش در جهت حفظ و جلوگیری از نابودی آنها یک وظیفه همگانی است .

 
 

 


منابع :
فیروز، الف. 1378. حیات وحش ایران. مرکز نشر دانشگاهی، تهران 491 ص.
عبدلی، الف. 1378. ماهیان آبهای داخلی ایران. موزه طبیعت و حیات وحش ایران، تهران. 377 ص.
Coad, B. Freshwater Fishes of Iran [http://www.briancoad.com/Contents.htm]

Esmaeili, H. R. and Ebrahimi, M. 2006. Length-weight relationships of some freshwater fishes of Iran. Journal of Applied Ichthyology, 22:328-329.

Krupp, F. 1983. Freshwater fishes of Saudi Arabia and adjacent regions of the Arabian Peninsula. Fauna of Saudi Arabia, 5: p. 568-636.

Talwar, P.K. and A.G. Jhingran, 1991. Inland fishes of India and adjacent countries. Volume 2.. A.A. Balkema, Rotterdam.

Winfield, I. J. and J. S. Nelson, 1991. Cyprinid Fishes ; Systematics , Biology and Exploitation. Chapman & Hall. 667 p.

 

http://www.shilat.com/persian/page-view.asp?pagetype=articles&id=882